समाचार
ओखलढुङ्गा ।
किरात वाम्बुले राईहरूको महान् चाड ढ्वाङ्कुमोको अवसरमा ओखलढुङ्गाको माने भन्ज्याङ गाउँपालिका–३ वामद्याल ढ्वाङ्कुमटारमा वाम्बुले भाषाको तीन वटा साहित्यिक कृति सार्वजनिक गरिएको छ ।
चार जना नाक्सोहरू (लिब्जुउपो कुलपुजारी) सिसी नाक्सो भक्तबहादुर राई, ढ्वाङ्कुर्मो नाक्सो अमलाल राई, काउर्मो नाक्सो आइकाजी राई र बुलु नाक्सो बरदान राईले सार्वजनिक गर्नुभएको हो । सार्वजनिक गरिएका कृतिहरूमा वाम्बुले भाषाका कोशकार अविनाथ राईले उपन्यासकार चाल्र्स डिकेन्सको अङ्ग्रेजीबाट वाम्बुलेमा अनुवाद गर्नु भएको ‘डेभिड कप्परफिल्ड’ उपन्यास, गगनबहादुर राईको ‘डोरुम’ (बिस्कुन) र प्रकाशहरि क्याम्पा राईको ‘पाङ्माखा’ (आकाश) कविता सङ्ग्रह रहेका छन् ।
अठारौँ शताब्दीका चर्चित अङ्ग्रेज उपन्यासकार चाल्र्स डिकेन्सले बेलायतको परिवेशमा सिर्जना गरेका ‘डेभिड कप्परफिल्ड’ वाम्बुले भाषामा अनुवाद गरिएको पहिलो उपन्यास हो । एसईपेसेसले सरलीकृत गरेको संस्करणमा उपन्यासका मुख्य पात्र डेभिड कप्परफिल्डको बाल्यकाल, विद्यार्थी जीवन, युवा काल, जीविकोपार्जनका लागि सङ्घर्ष, डोरासँग वैवाहिक जीवन, नाता आफन्तसँगका सहसम्बन्ध, भोगाइबारे उल्लेख गरिएको छ । उपन्यासको मूल शब्द अङ्ग्रेजीलाई वाम्बुले भाषामा अनुवादलाई समानान्तर रूपमा प्रकाशित छ, जसमा कतिपय शब्द अङ्ग्रेजीमै रहेका छन् भने कतिपय वाम्बुलेकरण गरी नयाँ शब्द सिर्जना गरिएको पाइन्छ ।
यसै गरी पेसाले अङ्ग्रेजी विषयका शिक्षक तथा कवि गगनको ‘डोरुम’ दोस्रो कविता कृति हो । यसअघि वाम्बुले भाषाको ‘छ्वाङ्ल्याक’ (छाल) मुक्तकसङ्ग्रह प्रकाशित छ । ‘डोरुम’ सङ्ग्रहभित्र ३९ शीर्षकका छोटा कविता रहेका छन् । ‘माता र मातृभूमि अनि पितृ र पुर्खालाई शिरमा राखेर सिर्जना गरिएका कविताहरूमा वाम्बुले राईहरूको संस्कार र संस्कृतिको सुन्दर बयान गरिएको छ,’ कृतिको भूमिकामा पुष्पहरि क्याम्पा राईले लेख्नुभएको छ, ‘शब्द–शब्दमा माटो र मातृभूमि अनि समाज र ग्रामीण जनजीवनको सुवास भेटिने गगनका कविताहरूमा वाम्बुले मौलिक कला र संस्कृतिहरू सरुमा, सँगिना र रामदलेजस्ता लोक लयका हृदयस्पर्शी शब्दहरू उनिएका छन् । वाम्बुले राई जीवनपद्धतिका भुमेसामा, सिकारीसामा र खाउमो संस्कृतिमा प्रकृति, पितृ र पुर्खाको गाथा अटाएका छन् ।’
ओखलढुङ्गाको हिले पानी गाउँमा रहेर मातृभाषा सेवामा तल्लीन कवि गगनले वाम्बुले राई भाषाको कविता प्रतियोगिता, २०७३ मा प्रथम पुरस्कार र लिब्जु–भुम्जु पुरस्कार, २०७५ प्राप्त गरेका छन् । यस्तै, लिब्जु–भुम्जु पुरस्कार २०६३ बाट सम्मानित ग्रामीण कवि प्रकाशहरिको ‘पाङ्माखा’ दोस्रो कविता सङ्ग्रह हो । यसअघि वाम्बुले भाषाको ‘च्याङ्माखा’ (धरती) कविता कृति प्रकाशित छ । ‘पाङ्माखा’ सङ्ग्रहको पहिलो खण्डमा ३० वटा र दोस्रो खण्डमा ४६ शीर्षकका बालकविता रहेका छन् । यस कवितामा किरात राईको मुन्दुम संस्कृति, सामाजिक लोक परम्परा, मूल्यमान्यताहरू, प्रकृति, पर्यावरण चक्र जस्ता विषयलाई सरल शैलीमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।
वाम्बुले राई भाषाका यी तीनवटै साहित्यिक कृति २०५० सालदेखि प्रकाशित लिब्जु–भुम्जु (इक लिब्जु–भुम्जु) साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका काठमाडौँले प्रकाशित गरेको हो । सम्पादक गणेश राईका अनुसार २०५७ सालमा प्रकाशित ‘वाम्बुले राई शब्दकोश’ पहिलो कृति हो । त्यसयता ३ वटा संयुक्त सङ्ग्रहसहित १६ वटा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छन् । यस्तै, ३ वटा कथा सङ्ग्रह, दुई वटा निबन्ध सङ्ग्रह, एउटा नाटक सङ्ग्रह र अनुवाद उपन्यास प्रकाशित छन् । परम्परागत मूल्यमान्यतालाई लिएर लोक साहित्य कृति प्रकाशित भएको पाइन्छ । यस्तै वंशावली, मुन्दुम, संस्कृति, भाषा, साहित्य, किरात सिरिजङ्गा लिपिबारे विभिन्न किताब प्रकाशित रहेको पाइन्छ । वाम्बुले भाषा र व्याकरणमा एक जना विदेशी विद्वानले विद्यावारिधि हासिल गरेका छन् । वाम्बुले भाषामा २०५६ सालमा ‘राम्दले सालाङ’ गीति क्यासेट निर्माण भएको र त्यसपछि दुई वटा गीति एल्बम प्रकाशित छन् । यसै गरी विभिन्न स्रष्टाको गीति रचना तथा सङ्कलनहरू सङ्गीतबद्ध भई रेकर्ड तथा श्रव्य दृश्य सामग्री निर्माण भएका छन् ।
भौगोलिक आधारमा दुधकोसी र सुनकोसी नदी जोडिने जोर्तीघाटलाई केन्द्र विन्दुमा बनाएर त्यसको बिस किलोमिटर वृत्ताकारभित्र किरात वाम्बुले राईहरूको मुख्य थलो रहेको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ तथ्याङ्कले मातृभाषाका रूपमा वाम्बुले भाषा बोल्नेको जनसङ्ख्या १५ हजार २८५ जना ९.०५ प्रतिशत रहेको छ । जनगणनाको विश्लेषणात्मक तथ्यांक अनुसार ११ वटा पालिकामा एक–एक भाषाको वक्ताको बाहुल्य रहेको छ, त्यसमा ओखलढुङ्गाको माने भन्ज्याङ गाउँपालिकामा सबैभन्दा धेरैले वाम्बुले राई भाषा बोल्दछन् ।
