हरि काका - Aksharang
  • २०७७ चैत २९ आइतबार

हरि काका

दुर्गा विनय

दुर्गा विनय

हामी बसाईं सरेर आउँदा पनि हरि काकाको घर उस्तै नै थियो । बस्ती पातलो थियो । हाम्रो र गुरुङ काकाको घर बिचमा थुप्रै जग्गा खाली थियो । पछि त्यस ठाउँमा दुई दाजुभाईले दुई ठुला घर ठड्याए ।
हरि काकाको परिवारको आय श्रोत नै कृषि थियो । “घैलाडुब्बातिर पाँच- सात कठ्ठा जमिन छ । त्यसैमा धान फल्छ दुःख सुख वर्ष दिन जान्छ ।” भन्नुहुन्थ्यो ।
दुई छोरा- तीन छोरीको सानो परिवार थियो उहाँको । पक्की घर थियो चार कोठाको । एक कोठा भुटानी शरणार्थी विद्यार्थीहरुलाई भाडामा लाउनु भएको थियो । महिनाको ‘नुन- भुटुन’ खर्च निकाल्नको लागि त्यसले भर्थेक मद्दत गथ्र्यो ।
एउटा गाई अनि केही जोर सुंगुर पनि पाल्नु भएको थियो । गाईले बाह्रैमास दुध दिन्थ्यो । पानी नमिसाएको दुध गाउँमा ठेक्का लाउनु भएको थियो । हामी नै पनि दिनमा एक लिटर लिने गथ्र्यौं । पानी नमिसाएको बाक्लो दुध भएको हुनाले अरुभन्दा दुई रुपैयाँ बढी लिने गर्नुहुन्थ्यो । त्यसमा हामीलाई आपत्ति थिएन । तर गाउँमा कसै- कसैलाई चित्त बुझेको थिएन  ।
छ महिनामा एकपटक सुँगुर बिक्थ्यो । सुँगुर बेचेको पैसाले पनि घरखर्च, नानीहरुको स्कूल फिसको जोहो हुने गथ्र्यो । तर पनि दिनदिनै थर्मोमिटरको पारोझैं बढ्दै गएको महङ्गीले कस्दै लाँदै थियो हरि काकाको परिवारलाई । एउटा सुँगुर बेचेको पैसाको थोरै अंश अर्को पाठो किन्नमा जान्थ्यो । छ महिनामा त्यसलाई ठूलो पारेर बेच्ने लक्ष्य सहित ।
तर पनि उहाँ आत्तिएको देखिनु हुन्नथियो ।
“हरि सोझो छ । यो बिचरो सोझो मान्छेलाई अनेकले झुक्याएर महङ्गो ऋणको भारी बोकाए । कसरी तिर्छ यसले अब ।” छिमेकहरुलाई पनि चिन्ता थियो । छोरा छोरीहरु हुर्किंदै थिए । हरेक वर्ष कक्षा फेरिंदै जाँदा, स्कूल फिस पनि बढ्दै गयो । लुगा, किताब अनि विविध खर्च पनि बढ्दै गयो ।
“अहिलेको भन्दा पुरानै ट्याम ठिक थियो । पैसाले गर्दा ट्यान्सन थे’न ।” एक दिउँसो चिया खाँदै गर्दा आफ्नो धारणा यसरी व्यक्त गर्नुभयो । प्राय सँधै दिनको ठिक साढे दुई बजेतिर हरि काका हाम्रो घर आउनु हुन्थ्यो चिया खान । उहाँकोमा दिउँसो चिया खाने नियम थिएन । यति महङ्गो चिनी सदुपयोग गर्नुपर्छ भन्ने पनि उहाँलाई लाग्थ्यो रे । काकीले कुनै दिन भन्नु भा’को ।
“हाम्रो बुढाले दिउँसो चिया पकाउनै दिँदैनन । महङ्गो चिनी किन त्यसै खर्च गर्छेस् भन्छन् । दिउँसो छिमेकमा घुमेर एक कप चिया खाए भै’गो नी भन्छन् । लाजै नभा’को मान्छे ।” हाम्रो आमालाई भन्नुभएको रे काकीले ।
“खै चिया खाउँन ।” सँधै आएपछि भन्ने गर्नुहुन्छ । आमाले दिउँसो प्राय सँधैनै एक कप बढी चिया पकाउने गर्नुहुन्छ- हरि काकालाई भनेर ।
“के बोल्नु पर्ने हो, के होइन ठेगानै नगरी प्वाक्क बोल्छन् जहाँ पनि ।” काकीले भनेको कुरामा एउटा घटना सम्झन्छु । म पनि घरमै थिएँ त्यस दिन ।
इण्डिया- पाकिस्तानको टेस्ट म्याच हुँदै थियो । दूरदर्शनबाट प्रत्यक्ष प्रसारण थियो । घरमा भएको चौध इन्च ब्ल्याक- एण्ड- ह्वाइट टिभीमा सबैकुरा साधा थियो । हाम्रो दैनिकी जस्तो नै ।

छिमेकसँग के कुरामा हो- उहाँको ठाकठुक परेको रहेछ । “मान्छेले आफ्नो थुतुनो र …।” केही बेर अड्किनु भयो । मैले उहाँतिर पुलुक्क हेरें । आमाले चियाको ग्लास हातमा बोक्नुभएको थियो- स्टिलको । उहाँ पनि झसङ्ग भएर पुलुक्क हेरेको हुनुभयो । टिभीमा कमेन्टेटर बोलेको मात्र सुनिरह्यो । “… जोगाउनुपर्छ ।” ‘र’ अनि ‘जोगाउनुपर्छ’ को बिचमा उहाँले केही भन्नुभएन । मैले बुझें, आमाले बुझ्नुभयो, उहाँले बुझ्नुभयो ।
बेलुका बुबालाई खाना खाने समयमा मैले घटना सुनाएँ- सविस्तार । हामी सबैजना हाँस्यौं ।
काकाको दाजु हुनुहुन्थ्यो । कसैसँग नबोल्ने, खुरुखुरु काम गरिरहने । कहिले करेसाबारी खन्ने, गाइ, बाख्रालाई घाँस काट्ने (उहाँले बाख्रा पनि पाल्नु भएको थियो ।) उहाँको दुई जोर लुगा थियो (क्यार) । एकजोर मैला हुइन्जेल लाउनुहुन्थ्यो, त्यो धोएको बेला अर्को लुगा । काकाको दाजुको परिवार थिएन । गाउँकाले भन्थे “पहिला साह्रै रक्सी खान्थ्यो । बुढीले सहन नसकेर हिंडी ।” तर खास कुरो कसैलाई पत्तो थिएन किनभने पहाडबाट आउँदा दाजु एक्लै नै आउनुभएको थियो रे ।
उहाँलाई छोपुवा जस्तो रोग थियो । कहिले आगनमा फिज काढ्दै लडेको देखिन्थ्यो । “ड्याडी, ठुलो बुबा लड्नुभयो ।” भनेर हरिकाकाको छोरोले हल्ला गरेको सुनिन्थ्यो । तर फेरि एकछिनमा उठेर केही नभएको झैं गरेर आफ्नो काममा लाग्नु हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ होस हराएर खेतमा, चिया बगानमा अल्मलिएको भेटेर हरि काका घर ल्याउनु हुन्थ्यो । “यो दाईले कहिले सुख नदिने भो ।” बर्बराउन पनि छाड्नुहुन्नथियो ।
“दाईलाई देवी चढेकी छन् । त्यसकारण यस्तो भै’रन्छ ।” निक्र्यौल यस्तो थियो काकाको । थुप्रै धामी- झाँक्री लाउँदा पनि चढेकी देवी ओर्लिन मानिरहेकी थिइनन् । “कुल देवता बिग्रेको हुनुपर्छ ।” भन्ने अनुमान लाएर धामी–झाँक्री बिदा हुने गर्थे । साथमा एउटा ठूलै भाले अनि एक बोतल कोदोको झोल पनि लान्थे ।
काका र काकी बिच थुप्रै वर्षको अन्तर थियो रे । दश- पन्ध्र वर्ष कै । “मेलामा लप परेर भागेको नि ।” एकदिन काकीले आमालाई भन्नुभएको थियो । ‘लप’ भनेपछि उहाँ निक्कै बेर हाँस्नु भएको थियो रे । आमाले बुबातिर हेर्दै एकदिन भन्नुभएको थियो । म पनि खाना खाँदै थिएँ । “सोझो छन् हाम्रो मान्छे, हेर्ने वित्तिकै लप परिगो’नी ।”
काकाको दोस्रो बिहे भएको थियो रे काकीसँग । हरि काकाको पहिलो श्रीमती एक साँझ बाख्रा लिन हिंडेको फर्केर आउनुभएन रे । पछि गाउँमा हल्ला चलेछ- फलानो बजारमा अर्कै मान्छेसँग देखी, फलानो बजारमा सब्जी बेच्दै थिई । त्यसपछि कसैले पनि उहाँलाई कुनै फलानो बजार अथवा गाउँमा देखेनछन् । काकाले पनि “गए जाओस्, खोज्न त एत्ति पनि जान्न” भन्नुहुन्थ्यो रे । ‘एत्ति’ भन्दा उहाँले हातले बनाउने इसारा यहाँ व्याख्या नगरौं होला । अलिक राम्रो सुनिदैन ।
त्यसको थुप्रै वर्ष दाजु- भाइ मात्रै बसे ।

थुपै्र वर्षपछि गाउँमा एक परिवार बसाईं सरेर आयो । भित्री गाउँबाट शहरको छेउको गाउँमा । गाउँको केही मलिलो जमिन बेचेर शहर छेउको सानो घर सहितको जग्गा किनेका थिए । छोराछोरीलाई स्कुल जान सजिलो हुन्छ, राम्रो स्कुल पढ्न पाउँछन् भन्ने खास उद्देश्य रहेछ । गाउँमा अझै पनि सुपारी बगान र धान फल्ने खेत छ भन्ने सुनिन्थ्यो ।
परिवार शुद्ध साकाहारी थियो । हरि काकाकै घरसँग टाँसिएको घरमा आएका नयाँ छिमेकसँग काका विशेष रुपले आकर्षित हुनुहुन्थ्यो । बिहान- बेलुका पुजा गर्ने, साकाहारी खाना खाने । लसुन- प्याज केही नखाने । अनि दिउँसो चिया पनि खाने ।
विशेषतः नयाँ छिमेकीको घरमुली विद्यापतिलाई गीता, रामायण सबै कण्ठस्थ जस्तै नै थियो । घरि घरि अल्मलिएको बेला किताब पल्टाउनु हुन्थ्यो नत्र मुखाग्र नै । उहाँ ‘देवी’ को पुजा गर्नु हुनुहुँदो रहेछ । कुन ‘देवी’ को पुजा गर्नुहुन्थ्यो भन्ने चाहीँ कहिल्यै पत्ता लागेन । विद्यापतिको संगतले हरि काका पनि विस्तारै साकाहारी हुनुभयो । घरमा पनि सबैलाई साकाहारी बनाउन कसरत गर्नुभयो । तर त्यो कसरत खासै काम लागेन ।

काका र विद्यापतिको संगत निकै राम्रो गरि झाङ्गियो । काका पनि कत्ति पटक विद्यापतिसँगै उहाँको खेतीमा जानु भयो । सुपारी बगान पनि सँगै घुम्नुभयो । देवीको मन्दिर गएर सँगै पुजा पनि गर्नुभएछ ।
एकदिन स्कुलबाट फर्किंदाखेरि देखें- काकाको आँगनको कुनामा नयाँ फाउण्डेसन लगाईंदै थियो । साँझ खाना खाने समयमा थाहा भयो- काकाले आँगनमा ‘देवी’ को मन्दिर निर्माण गर्न लाग्नुभएछ ।
“हरि दाईलाई कसले उकास्यो को’नी, जग्गा बेचेर मन्दिर बनाउन थाले ।” आमाले भन्नुभयो । जग्गा बेच्नु भएछ, मन्दिर बनाउन भन्ने सुनेपछि नरमाइलो पनि लाग्यो, अचम्म पनि लाग्यो । त्यति पाको उमेर खाएको मान्छेले किन त्यस्तो गर्न लागेछन् ।
“मान्छे आत्तिएपछि जे पनि गर्छ, उसलाई कसैले आशाको सानो त्यान्द्रो देखाइदिनुपर्छ । तै त्यतैबाट पनि भै’हाल्छ कि भन्ने भ्रम-आशा लाग्छ ।”खाना खाँदै गर्दा बुबाले भन्नुभयो ।
दुई हप्तामा मन्दिर निर्माण भयो । सानो अनि चिटिक्क परेको । मन्दिरमा मूर्ति राख्नुपर्ने भयो । तर देवीको मूर्ति उहाँले भेट्नुभएन छ क्यार । एउटा गोलो अनि शिरतिर लाम्चो भएको ढुङ्गो राख्नुभयो । शिरमा (ढुङ्गाको) अबिर लाइदिनुभयो । प्लाष्टिकको नओइलाउने माला पनि शिउरिदिनुभयो । दुई-चारवटा अगरबत्ती पनि ध्वाँ पुत्पुत्यायो । मन्दिर त्यो- मन्दिर जस्तै भयो । बिहान बेलुका घण्टी बज्न थाले । हाम्रो घरको बगैंचाबाट बिहान शित नओभाएको फूल पनि मन्दिरमा अर्पित हुन थाले  ।
गाउँलेलाई त्यो रमाइलो दृश्य भएको थियो ।
“हरि दाई, देवीले सुन्दैछिन त घण्टी बजेको” कहिलेकाहीँ छिमेकहरु जिस्काउँथे ।
“सुन्छिन नि, त’पैंले त सुन्नुभयो ।” उहाँको विश्वास ढग्मगाएको थिएन । काका विस्तारै विस्तारै देवीको पक्का भक्त भएर गाउँमा उपस्थित हुनुभयो । साकाहारी पुरै । कसैले झुक्याएर मासुसँग लसपस गरेर खाना दिए, उहाँ थाम्नै नसक्ने गरि काम्ने गर्नुहुन्थ्यो । बिहान अथवा बेलुका पुजा गर्न ढिला भए अथवा पुजा गर्न छुटाए पनि उहाँ काम्ने गर्नु हुन्थ्यो । काकीले नै पुजा गर्न सम्झाउन थाल्नुभयो । काकाको भक्तिभाव-समर्पण देखेर परिवार पनि साकाहारी भए ।
“ड्याडी पुजा गर्ने बेला भयो ।” कान्छो छोरोको जिम्मा थियो बालाई सम्झाउने । उहाँले बिर्सिएको अवस्थामा ।
काका छिमेक र अलिक परैको गाउँसम्ममा पनि गएर देवीको पुजा गरेर आउनुहुन्थ्यो । पहिले दलित भनेर हेप्नेहरु पनि काकालाई लिन आउन थाले । काका सहजै निमन्त्रण स्विकारेर जानुहुन्थ्यो । पुजा बापत बक्सिस पनि राम्रै पाउनुहुन्थ्यो रे । काकी पनि काकाको अचम्मको प्रगति देखेर मख्ख हुनुहुन्थ्यो ।
एक रात, करिब नौ नै बजेको थियो होला । काकाको घरमा थुप्रै मान्छे भेला भएका थिए । काकाको दाजु भने सुतिसक्नु भएको रहेछ । कोही बिरामी भएर काकाको घरमा फुकी माग्न आएका रहेछन् । काका सानोतिनो बिमार फुकेर निको पार्न थाल्नु भएको रहेछ । होमवर्क गर्नु थियो, तर म सुटुक्क भागेर काकाको घरमा पुगें ।
काकाले चामलका गेडा हातमा खेलाउनुभयो, मुठ्ठीमा कसेर मुख छेउ लगेर फुक्नु भयो । आँखा बन्दै गरेर केही मन्त्र पनि पढ्नु भयो । चामलको गेडा बिरामीको निधारमा के छुवाउनु भएको थियो, काका त अचानक काम्न थाल्नु भयो । थामिनसक्ने गरि काम्नुभयो । म छक्क परें ।
“लु एसलाई कडै बिमार लागेको र’छ ।” छिमेक बडाबाले भन्नुभयो । काकाको बोली लर्बराइ रहेको थियो । मैले त केही नै बुझिन । काका पसिनाले खल्खली हुनुभयो । कामी नै रहनुभयो धेरै बेर । केहीबेरपछि अचानक रोकिनुभयो, पसिना पुछ्नु भयो । “हैट्, गलिँदो पो र’छ ।” जुरूक्क उठेर उहाँ कोठामा गएर सुत्नुभयो । आँगनमा उभिएका दर्शक, घुँडा टेकेर बसेकी बिरामी, उसका आफन्त, काकी, हामी सबै पर्खिरह्यौं । तर उहाँ आउनुभएन । एकछिनमा घुर्न थालेको सुनियो ।
“हैट्, मुला ।” बडा पनि घर लाग्नु भयो । सबै जर्याकजुरुक उठेर बाटो लागे । मैले पनि बुबालाई मेरै पछाडी उभिएको देखें । शिक्षाको महत्व सम्झाउँदै-गाली गर्दै मलाई घर लानुभयो ।
त्यसदिन देखि हरि काकालाई कसैले फुक्न बोलाएन । देवीको पुजा गर्न बोलाएन । काकाले कहिले पुजा बिराउँदा काम्न पनि छाड्नुभयो । मासु लसपस खाँदा पनि काम्नुभएन । पहिला लिएको ऋणको ब्याज पनि बढि नै रहेको थियो । एक कठ्ठा जमिनको धान कम थियो परिवारसँग देवीको मन्दिर बनेदेखिन ।
एकदिन छिमेक गाउँको साहु आएर गाली गरेर गएछ । “न ब्याज, न साउँ केही दिनु छैन । यसरी त भएन है हरि भाइ । चाँडै व्यवस्था गर ।”
काकाको रिस कडा छ । साहु हिंडेपछि काकाले सुपारीको रूख कोपर्न आँट्नुभएको रहेछ । तर काकीलाई देवीको मन्दिरको ढोका लाउँदै गरेको देखेर त्यतै हान्निुभएछ । ढोका फुटाएर भित्र हुर्रिनुभएछ । देवीको मूर्ति स्वरुपा ढुङ्गालाई बाहिर ल्याएर आँगनमा फ्यात्त सेलाउनुभएछ । “यै जाँठाले गर्दा यति दुःख पाइयो ।” दुई लात्ति हानेर अरु तथानाम बोल्नुभएछ । काकीले तान्दै कोठाभित्र लानुभएछ अनि । छिमेकी कोही हाँसे, कोही च्वच्व गरेर आफ्नो व्यवहारमा फर्किए । तर हरि परिवारलाई ऋणको ठूलो चिन्ताले चिन्तित पारेको थियो ।
त्यस साँझदेखि मन्दिरमा अगरबत्ती बलेन । देवीको मुर्ति घरको बाटो छेउमा आइपुगेको थियो । बाटोमा हिंड्ने कत्ति कुकुरले त्यसैदिन ढुङ्गा वरिपरि सुँघेर एक खुट्टा उचाले गनीसाध्य भएन ।
विद्यापतिसँग उहाँको संगत चटक्कै छुट्यो । देवीलाई गाली गर्ने, मूर्तिलाई बाटोमा मिल्काउनेसँग विद्यापतिले कुनै सम्बन्ध राख्न चाहेनन् । विद्यापतिले लगत्तै घर वरिपरि पाँच फिचको पर्खाल ठड्याए । फलामे गेट लगाएर ।
काकाकोमा भने देवीको मन्दिर भँडारकोठामा परिणत भयो । चामल, मकै राख्ने ठाउँ भयो । चामल, मकै नभएको बेला- चतुर्थी अथवा दशैंतिहारमा खसी, कुखुरा राख्ने ठाउँ भयो ।
त्यसपछि जीवन फेरि सामान्य हुँदै गयो । अर्को एक कठ्ठा बेचेर ऋण तिर्नुभयो । अलि अलि ऋण बाँकी नै थियो म पढ्नलाई काठमाडौं हिंड्ने बेलामा पनि ।

दशैंमा घर गएको थिएँ । त्यसबेला थाहा भयो काकाहरु बिलिभर भइसक्नुभएको रहेछ । गाउँभरि सबैले दशैं मनाउँदा काकाको घर सुनसान थियो । छोराछोरी अनि काकी माइत- धरमपुर जानुभएको रहेछ । काका भने एक्लै प्रभुलाई सम्झिएर बस्नुभएको थियो ।
“पुरानो रोडमा चर्च छ, हामी प्रभुको भजन गाउँछौं । पैसा पनि दिन्छन् गए पिच्छे । खाना पनि दिन्छन् ।” काकाको कुरा सुनें  ।
“अनि काका, प्रभुमा लागेपछि त गाईको मासु पनि खानुपर्छ नी ।” मैले जिस्क्याएँ ।
“हैट, भतिज गाई त नखाने । माता हुन नी गाइ त ।”
“क्रिश्चियनले त झन गाईको मासु धेरै खान्छन् काका । तपाईंलाई पनि ख्वाए की झुक्याएर ।”
“छैन ख्वाको अहिले सम्म त” एकछिन विचार्नु भयो “भन्ने लाग्छ ।”


(विनय विगत दुई दशकदेखि साहित्यकका विविध विधामा कलम चलाउँदै आएका स्रष्टा हुन् ।)
durgabinaya@gmail.com